اگر در حال انتخاب آسانسور برای یک ساختمان هستید، احتمالاً با اصطلاحاتی مثل آسانسور گیرلس و آسانسور روملس (MRL) روبه‌رو شده‌اید. شباهت این دو اصطلاح گاهی باعث میشود تصور کنیم گیرلس و روملس دو نوع آسانسور کاملاً متفاوت و رقیب یکدیگر هستند؛ در حالی که این‌طور نیست.
گیرلس به نوع موتور آسانسور اشاره دارد، اما روملس به آسانسوری گفته میشود که موتورخانه مجزا ندارد. به همین دلیل یک آسانسور روملس میتواند از موتور گیرلس استفاده کند.
در ادامه، تفاوت آسانسور گیرلس و روملس را به زبان ساده بررسی می‌کنیم و از نظر فضای مورد نیاز، هزینه، مصرف انرژی، نصب و کاربرد با هم مقایسه می‌کنیم تا انتخاب مناسب‌تری برای ساختمان خود داشته باشید.
گیرلس (Gearless) به نوع سیستم محرکه آسانسور اشاره دارد و یعنی موتور بدون گیربکس کار میکند؛ اما روملس یا MRL به نحوه جانمایی تجهیزات اشاره دارد و یعنی آسانسور موتورخانه مستقل ندارد. بنابراین یک آسانسور میتواند هم‌زمان گیرلس و روملس باشد.
جدول تفاوت آسانسور گیرلس و روملس
برای اینکه مقایسه از نظر فنی صحیح باشد، در جدول زیر «گیرلس با موتورخانه» را در برابر «MRL مدرن که معمولاً از محرکه گیرلس استفاده میکند» قرار داده‌ایم.
| ویژگی | آسانسور گیرلس با موتورخانه | آسانسور روملس MRL |
|---|---|---|
| نوع موتور | بدون گیربکس؛ PM Gearless در بسیاری از سیستم‌های مدرن | در محصولات مدرن غالباً PM Gearless |
| گیربکس | ندارد | در سیستم‌های گیرلس MRL ندارد |
| موتورخانه مستقل | میتواند داشته باشد | ندارد |
| محل موتور | معمولاً موتورخانه | داخل چاه آسانسور |
| راندمان انرژی | بالا؛ وابسته به موتور و درایو | بالا در محصولات مدرن؛ MRL بودن به‌تنهایی معیار راندمان نیست |
| فضای ساختمانی | نیازمند فضای موتورخانه در مدل MR | فضای کمتری از ساختمان اشغال میکند |
| صدا و لرزش | معمولاً پایین به‌دلیل حذف گیربکس | معمولاً پایین؛ انتقال صوت به سازه به طراحی نصب وابسته است |
| روغن گیربکس | وجود ندارد | در نمونه گیرلس وجود ندارد |
| دسترسی سرویس | موتورخانه فضای مستقلی برای سرویس فراهم میکند | دسترسی وابسته به طراحی چاه و محل تجهیزات است |
| هزینه چرخه عمر | معمولاً مطلوب به دلیل راندمان و حذف گیربکس | علاوه بر مزایای گیرلس، ارزش فضای حذف‌شده موتورخانه مهم است |
| سرعت | محدودیت واحدی ناشی از مفهوم «گیرلس» ندارد | در محصولات فعلی تا حدود ۳ m/s نیز عرضه میشود |
| ارتفاع حرکت | از ساختمانهای متوسط تا پروژه‌های بلندمرتبه، بسته به محصول | امروز تا حدود ۹۰ تا ۱۲۰ متر در برخی خانواده‌ها |
| کاربرد متداول | متوسط‌مرتبه، بلندمرتبه، پرترافیک | مسکونی، اداری، هتل و کم تا میانمرتبه؛ برخی مدل‌ها برای ارتفاع بیشتر |
| مزیت اصلی | راندمان، حرکت نرم، حذف گیربکس | حذف موتورخانه + مزایای محرکه گیرلس |
| محدودیت اصلی | در نوع MR هنوز فضای موتورخانه لازم است | طراحی، نصب و دسترسی سرویس باید دقیق‌تر هماهنگ شود |
گیرلس و روملس دقیقاً چه هستند؟
اشتباه رایجی در بازار آسانسور ایران وجود دارد: گاهی «آسانسور گیرلس» و «آسانسور روملس» به‌عنوان دو نوع آسانسور مقابل یکدیگر معرفی می‌شوند. از نظر مهندسی این مقایسه دقیق نیست.
آسانسور گیرلس چیست؟
Gearless مشخص میکند نیروی موتور بدون مجموعه گیربکس به فلکه کشش منتقل میشود. در نسل‌های جدید، استفاده از موتورهای سنکرون آهنربای دائم یا Permanent Magnet متداول است.
Otis در پلتفرم Gen3 خود از ماشین گیرلس آهنربای دائم استفاده میکند و اعلام میکند ماشین گیرلس این خانواده تا ۸۰٪ کوچک‌تر و تا ۵۰٪ کارآمدتر از ماشین‌های گیربکسی سنتی است؛ البته این اعداد مربوط به همین خانواده محصول هستند و نباید به تمام موتورهای گیرلس بازار تعمیم داده شوند.
برای آشنایی کامل‌تر با ساختار، مزایا و کاربرد این سیستم می‌توانید راهنمای آسانسور گیرلس را مطالعه کنید.
آسانسور روملس یا MRL چیست؟
MRL مخفف Machine-Room-Less است؛ یعنی آسانسور به یک اتاق مستقل به نام موتورخانه نیاز ندارد. در این سیستم، موتور و بخش عمده تجهیزات محرکه در فضای چاه آسانسور جانمایی می‌شوند و تجهیزات کنترل نیز بسته به طراحی می‌توانند در چاه یا داخل یا کنار چهارچوب طبقه قرار گیرند.
KONE برای MonoSpace DX صراحتاً حذف موتورخانه را ذکر میکند و Schindler نیز در محصولات MRL خود موتور، سیستم کشش و کنترل را در چاه جانمایی میکند.
پس رابطه را میتوان خیلی ساده این‌طور بیان کرد:
تفاوت آسانسور گیرلس و روملس به زبان ساده
گیرلس = نوع موتور یا ماشین کشش
روملس یا MRL = نحوه جانمایی تجهیزات و حذف موتورخانه مستقل
حتی KONE در سبد محصولات خود این تفاوت را به‌خوبی نشان میدهد: MonoSpace یک محصول بدون موتورخانه است، درحالی‌که MiniSpace با همان خانواده موتور کمحجم EcoDisc دارای یک موتورخانه کوچک است.
این مثال نشان میدهد که گیرلس بودن الزاماً به معنی روملس بودن نیست.
آیا موتور روملس با موتور گیرلس فرق دارد؟
عبارت «موتور روملس» در بازار استفاده میشود، اما از نظر فنی اصطلاح دقیقی نیست؛ زیرا روملس نام یک نوع موتور نیست.
MRL مشخص میکند که آسانسور موتورخانه مستقل ندارد، در حالی که Gearless نوع سیستم محرکه را مشخص میکند.
در بسیاری از آسانسورهای روملس جدید از موتور گیرلس سنکرون آهنربای دائم استفاده میشود. بنابراین وقتی گفته میشود «موتور روملس»، معمولاً منظور موتور گیرلسی است که برای نصب در یک سیستم MRL طراحی شده است.
به بیان ساده:
هر آسانسور روملس الزاماً یک نوع موتور مستقل به نام «موتور روملس» ندارد؛ بسیاری از سیستم‌های MRL امروزی در واقع از موتور گیرلس استفاده میکنند.
اعداد سرعت و ارتفاع در جدول حد قانونی یا ذاتی MRL نیستند؛ مشخصات محصول هستند. برای مثال KONE MonoSpace 700 DX در بازار اروپا تا ۳ متر بر ثانیه و ۹۰ متر حرکت دارد و نسخه‌های آسیایی MonoSpace تا ۱۲۰ متر نیز معرفی شده‌اند. TK Elevator برای evolution 200 سرعت تا ۳ متر بر ثانیه و ارتفاع حرکت تا ۱۰۰ متر، و Schindler 5000 سرعت تا ۲.۵ متر بر ثانیه و ارتفاع تا ۸۰ متر اعلام میکند.
بنابراین عبارت‌هایی مانند «آسانسور روملس فقط برای ساختمانهای کوتاه مناسب است» دیگر به‌صورت مطلق صحیح نیست.
تفاوت گیرلس و روملس از نظر موتور و مصرف انرژی
مزیت اصلی گیرلس، حذف مجموعه چرخ‌دنده بین موتور و فلکه کشش است. در موتورهای جدید آهنربای دائم، این طراحی امکان ساخت ماشین کوچک‌تر و کاهش تلفات مکانیکی را فراهم میکند.
Otis برای ماشین گیرلس Gen3 خود تا ۵۰٪ راندمان بهتر نسبت به ماشین گیربکسی سنتی اعلام میکند؛ Schindler نیز در محصولات جدید از ماشین گیرلس بدون نیاز به روانکاری گیربکس و فناوری Permanent Magnet استفاده میکند.
بااینحال نباید نتیجه گرفت که هر آسانسور روملس الزاماً انرژی کمتری از هر آسانسور گیرلس موتورخانه‌دار مصرف میکند.
MRL محل تجهیزات را توصیف میکند، نه راندمان موتور.
مصرف واقعی آسانسور به عواملی مانند ظرفیت، تعداد سفرها، ارتفاع، سرعت، جرم سیستم، نوع موتور، اینورتر، حالت Standby و وجود یا عدم وجود درایو regenerative بستگی دارد.
استاندارد ISO 25745-2 نیز ارزیابی انرژی آسانسور را بر مبنای عملکرد کل سیستم انجام میدهد.
KONE نیز در نسل جدید EcoDisc از direct-drive permanent-magnet machine استفاده میکند و برای درایوهای regenerative امکان بازیابی بخشی از انرژی تولیدشده هنگام ترمز را مطرح میکند.
بنابراین برای مقایسه مصرف انرژی باید کل پکیج آسانسور بررسی شود، نه فقط واژه MRL یا Gearless.
تفاوت گیرلس و روملس از نظر فضا، صدا و نگهداری
مهم‌ترین مزیت روملس برای معمار و مالک ساختمان حذف موتورخانه مستقل است.
KONE می‌گوید موتور تخت EcoDisc به‌گونه‌ای طراحی شده که در چاه قرار بگیرد و نیاز به موتورخانه را حذف کند؛ این ایده اساس توسعه MonoSpace بوده است.
در ساختمان‌هایی که فضای بام ارزشمند است، محدودیت ارتفاع وجود دارد یا قرار است از فضای قابل ساخت حداکثر استفاده شود، این ویژگی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
البته حذف موتورخانه به معنی حذف الزامات ایمنی فضای ماشین‌آلات نیست. طراحی، دسترسی تعمیرکار، نواحی کاری و تجهیزات باید مطابق استاندارد قابل اعمال پروژه انجام شود.
استانداردهای خانواده ISO 8100 بخش مهمی از الزامات ایمنی طراحی و اجزای آسانسور را پوشش می‌دهند.
برای آشنایی بیشتر با این سیستم‌ها می‌توانید صفحه آسانسور کششی را نیز مطالعه کنید.
از نظر صوتی، حذف گیربکس معمولاً به عملکرد نرم‌تر کمک میکند؛ اما روملس بودن به‌تنهایی تضمین‌کننده سکوت نیست.
چون موتور در سیستم MRL داخل چاه نصب میشود، عواملی مانند سازه ساختمان، لرزه‌گیر، ریل‌ها، محل نصب ماشین، تنظیم درایو و کیفیت اجرای آسانسور بر میزان صدا و لرزش تأثیر دارند.
مزایا و معایب آسانسور گیرلس و روملس
| سیستم | مزایا | محدودیت‌ها |
|---|---|---|
| گیرلس موتورخانه‌دار | راندمان بالا، حرکت نرم، حذف گیربکس، عدم نیاز به روغن گیربکس و دسترسی مناسب‌تر به تجهیزات در موتورخانه | نیاز به فضای مستقل برای موتورخانه و اشغال بخشی از فضای ساختمان |
| گیرلس روملس MRL | حذف موتورخانه، استفاده بهتر از فضای ساختمان، موتور کمحجم و بهره‌مندی از مزایای سیستم گیرلس | جانمایی تجهیزات و دسترسی سرویس باید از مرحله طراحی با دقت بیشتری بررسی شود |
گیرلس بهتر است یا روملس؟
مقایسه مستقیم «گیرلس یا روملس» از نظر فنی دقیق نیست، زیرا گیرلس نوع سیستم محرکه و روملس نوع جانمایی تجهیزات است.
بنابراین سؤال دقیق‌تر این است:
برای این پروژه، آسانسور گیرلس موتورخانه‌دار بهتر است یا آسانسور گیرلس روملس (MRL)؟
برای ساختمان مسکونی یا اداری کم تا میانمرتبه که محدودیت فضای بام یا موتورخانه دارد، MRL گیرلس میتواند گزینه مناسبی باشد.
در پروژه‌های مرتفع، پرترافیک یا دارای الزامات خاص، نباید صرفاً براساس حذف موتورخانه تصمیم گرفت.
ظرفیت آسانسور، ارتفاع مسیر، سرعت، تعداد سفرها، ترافیک ساختمان، دسترسی سرویس و محدودیت‌های معماری باید در طراحی فنی بررسی شوند.
گیرلس میتواند با موتورخانه کوچک یا معمولی نیز اجرا شود و در بعضی پروژه‌ها این آرایش از نظر سرویس‌پذیری یا محدودیت‌های فنی انتخاب مناسب‌تری خواهد بود.
تفاوت قیمت آسانسور گیرلس و روملس
برای قیمت آسانسور گیرلس یا روملس نمی‌توان یک اختلاف ثابت در نظر گرفت.
قیمت نهایی به عواملی مانند:
- برند و مدل موتور
- ظرفیت کابین
- تعداد توقف‌ها
- سرعت آسانسور
- تابلو فرمان و درایو
- نوع درب آسانسور
- ابعاد و شرایط چاه
- نوع تجهیزات جانبی
- شرایط نصب پروژه
بستگی دارد.
MRL ممکن است بسته به تجهیزات انتخابی، قیمت خرید اولیه مشابه یا حتی بیشتر از یک سیستم موتورخانه‌دار داشته باشد؛ اما حذف موتورخانه میتواند بخشی از فضای ساختمان را آزاد کند.
در مقابل، استفاده از موتور گیرلس نیز میتواند برخی هزینه‌های مرتبط با نگهداری گیربکس و مصرف انرژی را کاهش دهد.
بنابراین مقایسه صحیح بهتر است براساس Total Cost of Ownership یا هزینه کل مالکیت انجام شود:
هزینه چرخه عمر = خرید و نصب + انرژی + سرویس و قطعات + هزینه توقف − ارزش فضای آزادشده ساختمان
برای ساختمان شما گیرلس موتورخانه‌دار بهتر است یا روملس؟
انتخاب بین این دو سیستم باید براساس شرایط واقعی ساختمان انجام شود، نه صرفاً نام تکنولوژی.
- اگر فضای بام محدود است:
آسانسور MRL میتواند با حذف موتورخانه فضای بیشتری در اختیار ساختمان قرار دهد. - اگر دسترسی آسان به تجهیزات برای سرویس اهمیت زیادی دارد:
یک سیستم گیرلس موتورخانه‌دار ممکن است در برخی پروژه‌ها دسترسی ساده‌تری به تجهیزات فراهم کند. - اگر ساختمان پرترافیک یا مرتفع است:
ظرفیت، سرعت، تعداد استارت در ساعت و Traffic Analysis باید قبل از انتخاب سیستم بررسی شوند. - اگر کاهش مصرف انرژی اهمیت دارد:
تنها به واژه MRL توجه نکنید؛ نوع موتور، درایو، سیستم کنترل و فناوری بازیابی انرژی نیز باید بررسی شود.
در نهایت، انتخاب سیستم مناسب باید براساس ارتفاع ساختمان، تعداد توقف، ظرفیت، میزان ترافیک، فضای موجود برای موتورخانه و بودجه پروژه انجام شود.
سوالات متداول درباره تفاوت آسانسور گیرلس و روملس
خیر. گیرلس نوع محرکه بدون گیربکس است؛ روملس یا MRL یعنی آسانسور موتورخانه مستقل ندارد. یک آسانسور میتواند هم گیرلس و هم روملس باشد.
در بسیاری از پکیجهای جدید MRL برندهای بزرگ از موتور گیرلس آهنربای دائم استفاده میشود، اما از نظر تعریف مهندسی «MRL» فقط جانمایی بدون موتورخانه را مشخص میکند و مترادف Gearless نیست.
خیر. موتور گیرلس را میتوان در سیستمی دارای موتورخانه نیز استفاده کرد. نمونههایی از سبد محصولات KONE نشان میدهد ماشین کمحجم EcoDisc هم در MonoSpace بدون موتورخانه و هم در MiniSpace دارای موتورخانه فشرده به کار میرود.
مقایسه مستقیم صحیح نیست. راندمان بیشتر به نوع موتور، درایو، ظرفیت، ترافیک، regenerative drive و Standby وابسته است. MRL بودن به‌تنهایی مصرف برق را تعیین نمی‌کند.
بله. شرکتهایی مانند KONE، Schindler و TK Elevator محصولات MRL مشخصی برای ساختمانهای مسکونی و کم تا میانمرتبه عرضه میکنند. انتخاب نهایی باید براساس ظرفیت، تعداد توقف، ترافیک و ابعاد چاه انجام شود.
عدد ثابتی وجود ندارد. برای نمونه برخی محصولات MRL فعلی KONE و TK Elevator تا ۳ متر بر ثانیه عرضه می‌شوند؛ بنابراین محدودیت باید از دیتاشیت همان محصول استخراج شود.
حذف گیربکس، روغن و تعدادی از اجزای مکانیکی مرتبط با آن میتواند بخشی از نگهداری مکانیکی را کاهش دهد؛ Schindler نیز در محصولات گیرلس جدید خود به ماشین بدون نیاز به روانکاری اشاره میکند. بااینحال هزینه نگهداری کل به طراحی آسانسور، قطعات، تردد و قرارداد سرویس وابسته است.
اگر محدودیت فضای موتورخانه دارید، معمولاً بررسی گزینه گیرلس MRL منطقی است. اگر دسترسی مستقل به تجهیزات، شرایط خاص معماری یا الزامات فنی پروژه اولویت داشته باشد، گیرلس دارای موتورخانه نیز باید مقایسه شود. انتخاب نهایی باید پس از محاسبه ظرفیت و ترافیک انجام شود.
